استهبان را همهجا با انجیرستانهای دیمش میشناسند. انجیرستانهای این شهر یک موقعیت ویژه در حوزه کشاورزی و باغداری ایجاد کردهاند که در سطح کشور و جهان شهرت خاص خود را داشته و در اشتغالزایی این شهرستان سهم ۷۰ درصدی دارند. افزون بر آن به شیوهای کشت میشوند که سیلاب را هم مهار میکنند. شهرستان استهبان در جنوب شرقی استان فارس و در فاصله ۱۷۰ کیلومتری شهر شیراز قرار گرفته و از چهار سو به شهرستانهای فسا، داراب، نیریز، بختگان و خرامه منتهی میشود؛ اما آنچه این شهرستان را در کشور و یا جهان معروف کرده است، انجیرستانهایی است که به روش دیم ایجاد شدهاند. این شهرستان با بیش از ۲ میلیون اصله درخت انجیر و بیش از ۵۴ هزار هکتار زمین زیر کشت انجیر، بزرگترین انجیرستان دیم جهان به شمار میرود. بیش از ۹۰ درصد انجیر خشک کشور اینجا در استان فارس تولید میشود. استهبان هم سالانه ۱۵ هزار تن انجیر خشک تولید میکند که بخش قابل توجهی از آن در داخل و به خارج از کشور صادر میشود؛ آن هم به همت کشاورزهایی که پشت در پشت، در انجیرستانهای استهبان، کار کردهاند.
دانش بومی کاشت انجیر
«حجت خوشرنگ»؛ کشاورز ۴۳ ساله استهبانی است. او از آن کشاورزهایی است که نسل در نسل در حرفه کشت انجیر دیم مشغول بودهاند. او در ابتدای توضیحات خود به قدمت انجیرستانهای استهبان اشاره میکند و میگوید: «قدمت برخی از درختان انجیر این شهرستان به بیش از ۴۰۰ سال میرسد و دیمی بودن این انجیرستانها موجب منحصر به فرد شدن آنهاست و در بحث داشت، نگهداری باغات، زمان گرده افشانی و برداشت، نکات تخصصی است که باغداران بر اساس تجربههای خود به گونهای عمل میکنند که موجب میشود بهترین محصول انجیر بدست بیاید». آنطور که آقا حجت میگوید، برخورداری از تخصص در زمان برداشت، بسیار مهم است و پس از برداشت محصول انجیر، خشک کردن آن باید طوری انجام شود که ضمن آفتاب خوردن، رطوبت آن به خوبی گرفته شود و همچنین رنگ و کیفیت مطلوب انجیر حفظ شود. او بین حرفهایش به شکل گرفتن انجیرستانهای دیم استهبان بر اساس دانش بومی، تأکید میکند و اقلیم خاص استهبان را برای رشد و پرورش انجیر مناسب میداند و توضیحات گستردهای درباره کشت انجیر، اشتغال برای مردم شهرستان و فراوری محصول انجیر نیز میدهد. به گفته حجت خوشرنگ، کاشت انجیر با قلمه زدن و حفر گودالی در اطراف قلمه آغاز میشود. این روش، یک روش قدیمی است و احتمالاً دانش آن، پشت در پشت میان کشاورزهای استهبانی بوده و حالا به جوانترها رسیده است.
آقا حجت میگوید: «دور این گودال را سنگچین میکنیم و در سال دوم و سوم که درخت رشد کرد، آبگیرهایی پای درخت میسازیم. هر چه درخت بزرگتر میشود، آبگیرها نیز بزرگتر میشوند تا بتوانند آب باران بیشتری جمع کنند». او که با انجیرهایش در منطقه برای خودش اسم و رسمی به هم زده میگوید: «کشت انجیر دیم که در هوای معتدل خشک رشد میکند، به بارش باران وابستگی زیادی دارد. البته الان چند سالی است که کشت انجیر از حالت قلمهای خارج شده و برای سریعتر رسیدن به محصول، حالا نهالهای انجیر کاشته میشود و سه سال نخست در کنار آبیاری دیم برای درختان انجیر، آبیاری تکمیلی هم انجام میشود. این کار برای این است که زودتر به محصول برسیم».
انجیرستانها سهم زیادی در اشتغال دارند
حجت خوشرنگ معتقد است ارزش افزوده انجیر زیاد است و قبلاً در کنار انجیرستانهای دیم، کشت بادام دیم و انگور نیز انجام میشد که امروزه رونق چندانی ندارد؛ اما میشود در کنار انجیرستانها به کشت گیاهان دارویی که بازار خوبی دارند و از همه مهمتر اینکه آب کمتری هم نیاز دارند، پرداخت. آقا حجت به آفتهای این میوه خوشمزه هم اشاره میکند: «آفتهایی مثل کنه، شپشکها و مگس سرکه، انجیرها را تهدید میکنند که با آب پاشی به موقع درختان، مبارزه بیولوژیک و مبارزه زمستانه و... با آنها مقابله میکنیم و اجازه نمیدهیم کیفیت انجیرها را پایین بیاورد». انجیرستانهای دیم استهبان در اشتغال استهبان سهم زیادی دارند و بخش زیادی از اشتغال این شهر وابسته به انجیر است. در سالهای اخیر ارزش افزوده خوبی برای صادرات انجیر استهبان ایجاد شده و بیشترین صادرات انجیر این شهرستان به کشور چین و بعد از آن ژاپن، کشورهای حاشیه خلیج فارس و کشورهای اروپایی انجام میشود. به خاطر همین استقبال از انجیرهاست که سال پیش نخستین کارخانه فراوری محصولات در شهر ما افتتاح شد و حالا حدود ۱۵ کارخانه بستهبندی انجیر خشک، فعال هستند.
انجیر استهبان، ارگانیک است
از او درباره نحوه خشک کردن انجیرها هم میپرسم که میگوید: «هر چند شهرهای دیگر استان فارس مثل نیریز، کازرون و... هم انجیر خشک دارند؛ اما انجیر استهبان کیفیت بالاتری دارد. یکی از دلایل این کیفیت شاید همان مدل خشک شدن باشد. این نوع انجیر ابتدا مانند سایر انجیرها به شکل سبز و آبدار است؛ اما بعد از رسیدن، به آرامی روی شاخه خشک میشود و از درخت به زمین میافتد. در شکل گستردهتر هم برای خشک کردن، اجازه میدهیم مقداری از رطوبت انجیر روی درخت کم شود. بعد از ریختن میوه و جمع کردن آن از زیر درختان، آنها را روی «اشپنگ» که جایگاهی از قبل ساخته شده برای خشک کردن انجیرها در آفتاب است، به صورت یک لایه پهن میکنیم. بسته به گرم بودن هوا و خشکی اولیه انجیر، حدود سه تا پنج روز برای خشک شدن، زمان لازم است. انجیرها را باید صبح زود و پیش از تابش آفتاب از روی اشپنگ جمع کنیم؛ زیرا با گرم شدن هوا، میوه حالت نرمی به خود میگیرد و نگهداری از آن سخت میشود. این انجیرها به صورت کاملاً ارگانیک خشک میشوند و بر اساس رنگ، اندازه و دهان باز بودنشان تفکیک میشوند و هر کدام قیمت جداگانهای دارند».
انجیر هر چه روشنتر، شیرینتر
این کشاورز پرتلاش که به قول خودش تمام بچگیاش در کنار پدر و پدربزرگش پای همین درختها گذشته، اضافه میکند: «هر چه انجیر روشنتر و شفافتر یا به اصطلاح سفیدتر باشد، ارزش بیشتر و طعم تازهتر و شیرینتری دارد. اندازه انجیر خشک هم مهم است و هر چه انجیر درشتتر باشد شیرینتر و البته گرانتر است. انجیرهای خیلی ریز بیشتر برای مصارف صنعتی مثل مربا، مارمالاد، شیره و... استفاده میشوند. دهان باز بودن یا بسته بودن انجیر هم به زمان رشد انجیر روی درخت بستگی دارد. آب و قند بیشتر، موجب ترکیدن و ایجاد شکاف بزرگتر روی میوه میشود. به همین خاطر انجیرهای با دهانه باز ارزشمندتر هستند. انجیر صد یک، کلیدی، شکفته، پرک و سوپر پرک طبقهبندی کشاورزان و خریداران است بر اساس میزان باز بودن و شکفته بودن انجیرها که قیمت نهایی را هم تعیین میکند».
نجات استهبان از سیل توسط درختان انجیر
به دلیل اینکه در پای هر درخت انجیر در انجیرستانها یک گودال حفر شده است، در سیل اخیری که فارس آن را تجربه کرد، همین انجیرستانها از جاری شدن سیل جلوگیری کردند و اجازه وارد شدن خسارت به این شهرستان را ندادند. انجیر در استهبان یک محصول مهم و استراتژیک است و معیشت حدود ۷۰ درصد از مردم را به طور مستقیم و غیرمستقیم به خود گره میزند. آب باران در انجیرستانهای استهبان با ایجاد آبگیرهای اطراف درخت و انتقال آب باران به طرف درخت، ساخت پشتههای نسبتاً بلند در اراضی هموار و انتقال آب به سمت درخت، سکوبندی اراضی شیبدار و انحراف آب از آبراهههای کوچک و انتقال آب به سوی درخت به انجام میرسد و دانش بومی در این امر نقش بسزایی ایفا میکند.
ثبت جهانی انجیرستان دیم استهبان
ثبت جهانی انجیرستانهای دیم استهبان، یک ظرفیت جهانی برای حفظ و حراست آن خواهد بود و برای ثبت جهانی آن آخرین ویرایشهای بسته ثبت جهانی توسط مؤسسه پژوهشهای برنامهریزی و اقتصاد کشاورزی انجام شده که به دفتر فائو نیز ارسال شده است. اما زمان برداشت محصول انجیر که تا پایان شهریور ماه نیز ادامه دارد، فرصتی برای عکاسی، تهیه اخبار و گزارش از یک رویداد کشاورزی منحصر به فرد نیز فراهم میکند و به عنوان یک رویداد گردشگری خاص و بینظیر میتواند در تورهای گردشگری داخلی و خارجی گنجانده شود که دیدن آن از نزدیک، تجربهای به شمار میرود که خالی از لطف نیست. بازدید از این انجیرستانها در کنار پارک جنگلی استهبان که از زیباترین گردشگاههای این شهر است، چشمه قهری، چشمهای زیبا با داستانی عجیب و جالب، یخچال حاجی محریم، غار گبری، تنگه لای تاریک، آبشار استهبان، آتشکده ماه فرخان و امامزاده پیر مراد همراه با تهیه مسقطی انجیر، مربای انجیر و سایر محصولات انجیری، لذت سفر را صدچندان میکند.
خبرنگار: مریم شمالیان
عکسها از: ساره اللهربی و مریم رحیمزاده/ خبرگزاری مهر
نظر شما